(Akademik esse / elmi-publisistik məqalə)
Orta əsr Şərq poeziyasında fəlsəfi düşüncə və sözün etikası
Azərbaycan ədəbiyyat tarixində elə simalar vardır ki, onların yaradıcılığı təkcə milli ədəbi ənənə ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda ümumbəşəri düşüncə sisteminə daxil olur. Bu baxımdan XII əsrin görkəmli şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvani Şərq intellektual tarixində xüsusi mövqe tutur. Onun poeziyası yalnız estetik mətn deyil, həm də fəlsəfi-etik düşüncə sistemidir.
Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı Səlcuq dövrünün ictimai-siyasi və mədəni mühitində formalaşmışdır. Bu dövr Şərqdə saray ədəbiyyatının gücləndiyi, eyni zamanda fərdi düşüncənin məhdudiyyətlərlə qarşılaşdığı bir mərhələ idi. Məhz belə bir kontekstdə Xaqani poeziyası həm saray mədəniyyətinin içindən çıxan, həm də ona tənqidi baxış sərgiləyən mürəkkəb bir intellektual mövqe təqdim edir.
Onun əsərlərində əsas diqqət insanın mənəvi mahiyyətinə yönəlir. Xaqani üçün söz yalnız bədii ifadə vasitəsi deyil, həm də etik məsuliyyət formasıdır. O, poeziyanı həqiqətin açılması və insanın daxili dünyasının izahı üçün bir vasitə kimi qəbul edir. Bu yanaşma onu dövrünün bir çox şairlərindən fərqləndirir və onun yaradıcılığını fəlsəfi poeziya səviyyəsinə yüksəldir.
Xaqani Şirvaninin şeirlərində zaman, ədalət, taleyin dəyişkənliyi və insanın sosial mövqeyi kimi anlayışlar mühüm yer tutur. O, insanın ictimai mühit içindəki ziddiyyətlərini, hakimiyyət və fərd münasibətlərini poetik dillə ifadə edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı yalnız ədəbi deyil, həm də sosial-fəlsəfi mətn kimi oxuna bilər.
Xüsusilə qeyd edilməlidir ki, Xaqani saray şairi statusuna baxmayaraq, düşüncə azadlığını qorumağa çalışan bir sənətkardır. Onun poeziyasında tərif və tənqid yanaşı mövcuddur. Bu ziddiyyət onun yaradıcılığını daha da dinamik və çoxqatlı edir. Beləliklə, Xaqani poeziyası yalnız bir dövrün estetik məhsulu deyil, həm də intellektual müqavimət formasıdır.
Müasir humanitar düşüncə kontekstində Xaqani irsi yenidən dəyərləndirilməyə ehtiyac duyur. Qloballaşan dünyada mədəniyyətlərarası dialoq üçün klassik mətnlərin rolu daha da artır. Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı Şərq və Qərb düşüncə sistemləri arasında körpü funksiyası daşıya biləcək zəngin məzmuna malikdir. Onun poeziyasında insanın universallığı, mənəvi məsuliyyət və ədalət ideyaları bu gün də aktualdır.
Beynəlxalq akademik mühitdə Azərbaycan klassik ədəbiyyatına marağın artması bu irsin yenidən oxunmasını zəruri edir. Xaqani kimi müəlliflərin əsərləri təkcə milli ədəbiyyat nümunəsi kimi deyil, həm də ümumdünya fəlsəfi düşüncə tarixinin bir hissəsi kimi araşdırılmalıdır. Bu yanaşma onun irsini daha geniş intellektual müstəviyə çıxarır.
Nəticə etibarilə, Xaqani Şirvani poeziyası sadəcə bədii mətnlər toplusu deyil, sözün etikası və insanın mənəvi mövqeyi haqqında dərin bir düşüncə sistemidir. Onun yaradıcılığı göstərir ki, həqiqi ədəbiyyat zamanın sərhədlərini aşaraq insanı öz mahiyyətinə qaytarır.
Yekun sitat“Xaqani Şirvani yaradıcılığı Şərq poeziyasında sözün etik-fəlsəfi mahiyyətini əks etdirən mühüm intellektual mənbə kimi çıxış edir.”
Müəllif: Araşdırmaçı–tədqiqatçı
Sona Abbasəliqızı İsmayılova