Müəllif:
Sona Abbasəliqızı İsmayılova
Prezident mükafatçısı
Tarixi roman yazarı
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
Məqalədə XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, dahi şair və mütəfəkkir Nizami Gəncəvinin həyatı, zəngin yaradıcılığı və bəşəri ideyaları elmi aspektdən araşdırılır.
Nizaminin “Xəmsə”si dünya ədəbiyyatının ən dəyərli abidələrindən biri kimi təhlil edilir, onun əsərlərində humanizm, elm, ədalət, dövlətçilik, mənəvi kamillik və ümumbəşəri dəyərlərin bədii-fəlsəfi ifadəsi göstərilir.
Nizami Gəncəvinin Azərbaycan milli-mədəni irsində tutduğu mövqe və dünya ədəbiyyatına təsiri də elmi faktlar əsasında şərh olunur.
Nizami Gəncəvi, Xəmsə, humanizm, Azərbaycan ədəbiyyatı, Şərq intibahı, fəlsəfə, elm, dövlətçilik, bəşəri dəyərlər.
XII əsr Azərbaycan intibahının ən parlaq simalarından olan Nizami Gəncəvi yalnız Şərq poeziyasının deyil, ümumdünya ədəbi-fəlsəfi fikrinin də ən böyük nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığı milli sərhədləri aşaraq bəşəri düşüncənin mühüm tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Nizami əsərlərində insanın mənəvi kamilliyini, elmin üstünlüyünü, ədalətli dövlət idarəçiliyini və humanizmi yüksək sənətkarlıqla tərənnüm etmişdir.
Müasir nizamişünaslıq göstərir ki, Nizaminin irsi yalnız filoloji baxımdan deyil, fəlsəfə, tarix, politologiya, etika, sosiologiya və mədəniyyətşünaslıq baxımından da geniş tədqiq olunmalıdır. Onun əsərləri orta əsr Şərq intibahının elmi və mənəvi düşüncə sistemini əks etdirən qiymətli mənbələrdəndir.
Nizami Gəncəvi təxminən 1141-ci ildə Azərbaycanın qədim elm və mədəniyyət mərkəzi olan Gəncə şəhərində anadan olmuş, ömrünün sonunadək burada yaşamışdır. Əsl adı İlyas Yusif oğlu olan şair “Nizami” təxəllüsü ilə tanınmışdır.
Nizami dövrünün ən savadlı şəxsiyyətlərindən idi. O, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilmiş, Qurani-Kərimi, yunan fəlsəfəsini, Şərq elmlərini, astronomiyanı, riyaziyyatı, təbabəti, məntiqi, musiqini və tarixi dərindən öyrənmişdir. Bu zəngin bilik ehtiyatı onun poetik irsində ensiklopedik təfəkkür kimi özünü göstərir.
Nizami Gəncəvi dünya ədəbiyyatında ilk dəfə beş böyük məsnəvidən ibarət “Xəmsə” yaratmışdır. Bu silsilə aşağıdakı əsərlərdən ibarətdir:
“Sirlər xəzinəsi”
“Xosrov və Şirin”
“Leyli və Məcnun”
“Yeddi gözəl”
“İsgəndərnamə”
Bu əsərlər yalnız poetik mətnlər deyil, həm də insanın mənəvi inkişafını, dövlət idarəçiliyini, əxlaqı və elmi bilikləri özündə birləşdirən fəlsəfi sistemdir.
Humanizm konsepsiyası
Nizami yaradıcılığının əsasını humanizm təşkil edir. O, insanı kainatın ən ali varlığı hesab edir və insan ləyaqətini hər şeydən üstün tutur. Şairin qəhrəmanları yalnız sevən insanlar deyil, həm də mənəvi kamilliyə can atan şəxsiyyətlərdir.
Nizami yazır ki, cəmiyyətin inkişafı insanın daxili saflığından, elmindən və ədalətindən keçir. Bu fikir bu gün də öz aktuallığını qoruyur.
Nizami Gəncəvi biliyi sərvətdən üstün tutur. Onun əsərlərində astronomiya, coğrafiya, tibb, botanika, zoologiya, riyaziyyat və məntiqə dair çoxsaylı elmi müşahidələr mövcuddur. Bu səbəbdən tədqiqatçılar onu “Şərqin ensiklopedik dühası” kimi xarakterizə edirlər.
Şair hesab edirdi ki, elm yalnız fərdi inkişaf vasitəsi deyil, həm də cəmiyyətin tərəqqisinin əsas şərtidir. Nizaminin qəhrəmanları elm öyrənməyi və hikmətə yiyələnməyi hakimiyyət və var-dövlətdən üstün tuturlar.
Nizami Gəncəvi ideal hökmdar konsepsiyasını xüsusilə “İsgəndərnamə” və “Sirlər xəzinəsi” əsərlərində inkişaf etdirmişdir. Onun fikrincə, hökmdarın böyüklüyü ordusunun gücü ilə deyil, xalqına xidmət etməsi, ədaləti təmin etməsi və elmə dəyər verməsi ilə ölçülür.
Bu ideyalar müasir dövlət idarəçiliyi və sosial ədalət prinsipləri baxımından da diqqətəlayiqdir.
Dünya ədəbiyyatına təsiri
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı Yaxın və Orta Şərq ölkələrinin ədəbi inkişafına mühüm təsir göstərmişdir. Əmir Xosrov Dəhləvi, Əbdürrəhman Cami, Əlişir Nəvai və Məhəmməd Füzuli kimi klassiklər onun poetik məktəbindən bəhrələnmişlər.
Nizaminin əsərləri ingilis, fransız, alman, rus, türk, italyan, ispan və digər dillərə tərcümə olunmuş, onun ideyaları dünya elmi və ədəbi fikrində geniş yayılmışdır.
Nizami Gəncəvi Azərbaycan xalqının milli-mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. Onun doğulduğu Gəncə şəhəri əsrlər boyu elm və mədəniyyət mərkəzi kimi tanınmışdır. Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi mədəniyyət siyasətində Nizami irsinin qorunması və təbliği xüsusi yer tutur.
Şairin əsərləri məktəb və ali təhsil proqramlarında öyrədilir, onun adına elmi müəssisələr, küçələr, parklar və mədəniyyət ocaqları fəaliyyət göstərir. Nizami irsi beynəlxalq elmi konfransların, simpoziumların və tədqiqatların əsas mövzularından biri olaraq qalır.
Nizami Gəncəvi yalnız XII əsrin böyük şairi deyil, həm də ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı olan dahi mütəfəkkirdir. Onun yaradıcılığı insanpərvərlik, elmə hörmət, ədalət, mənəvi kamillik və dövlətçilik prinsiplərinin bədii-fəlsəfi ifadəsidir.
Qloballaşan dünyada Nizaminin irsi mədəniyyətlərarası dialoqun, tolerantlığın və humanizmin möhkəmlənməsinə xidmət edən mühüm mənəvi qaynaqdır. Buna görə də Nizami Gəncəvi yaradıcılığı gələcək nəsillər üçün də elmi və mənəvi əhəmiyyətini qoruyub saxlayacaq, dünya mədəniyyətinin ən qiymətli incilərindən biri kimi yaşayacaqdır.