Hayatı ve Entelektüel Kimliği 1136 yılında, bugünkü Cizre (Cizire) bölgesinde doğan Ebu’l İz İsmail el-Cezeri, 12. ve 13. yüzyılın en büyük dâhilerindendir. Artuklu sarayında 25 yıl başmühendislik yapmış, mekaniği sadece teorik bir bilgi olmaktan çıkarıp günlük yaşamı kolaylaştıran “otomatlara” dönüştürmüştür. O, kendi döneminin çok ötesinde bir vizyona sahipti; çalışmalarını “Kitabü’l-Hiyel” (Mekanik Hareketlerden Mühendislik Bilimleri Üzerine Kitap) adlı eserinde detaylı çizimlerle kayıt altına alarak, kendinden sonraki mühendislere adeta bir “kullanım kılavuzu” bırakmıştır.
Sibernetik ve Mekanik Mirası Cezeri’nin çalışmaları, modern robotik ve bilgisayar bilimiyle doğrudan bağlantılıdır. O sadece dişlilerle çalışmamış; kendi kendini dengeleyen sistemler, suyun gücüyle çalışan otomatik kapılar, kütüphane düzenleme sistemleri ve en önemlisi “otomatlar” tasarlamıştır. Tasarladığı robotik müzisyenler ve el yıkama otomatları, günümüzdeki “programlanabilir makinelerin” ilk atası kabul edilir.
Mühendislikte Devrimsel Yaklaşımı
- Mekanik Düzen: Tasarımlarında “geribildirim” (feedback) mekanizmasını kullanan ilk kişilerden biridir. Yani sistem, kendi kendini kontrol edebiliyor ve düzeltebiliyordu.
- Hidrolik Sistemler: Su saatleri, pompalar ve su taşıma sistemlerindeki ustalığı, mühendisliğin doğa ile uyumlu çalışabileceğini kanıtlamıştır.
- Kitabü’l-Hiyel: Bu eser, dünyanın ilk robotik çalışmaları üzerine yazılmış en kapsamlı teknik kitaptır. Her bir icadın nasıl çalışacağını, hangi malzemelerin kullanılması gerektiğini teknik çizimlerle anlatmıştır.