BİR ADIN YADDAŞI, BİR COĞRAFİYANIN TARİXİGÖYÇƏ GÖLÜ

Göyçə gölü, yoxsa Sevan? Bu sual yalnız coğrafi ad məsələsi deyil. Bu, tarixi yaddaş, toponimika və bir xalqın öz coğrafiyası ilə bağlı yaddaşının necə qorunması məsələsidir.
Bu gün dünya coğrafi ədəbiyyatında həmin göl əsasən Sevan gölü (Lake Sevan) adı ilə tanınır. Lakin bundan belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, “Göyçə gölü” adı heç vaxt mövcud olmayıb və ya sonradan yaradılmış addır. Əksinə, tarixi mənbələrdə, xəritələrdə, ədəbi əsərlərdə və Azərbaycan türkcəsində Göyçə, Gökçə, Gökça, Göyçə dənizi, Göyçə gölü kimi adların işlədilməsinə dair çoxsaylı nümunələr mövcuddur.
Azərbaycanın tarixi-coğrafi yaddaşında Göyçə sadəcə bir gölün adı deyildi. Göyçə mahalı, Göyçə gölü və Göyçə ətrafındakı yaşayış məntəqələri bütöv bir coğrafi-mədəni məkan təşkil edirdi. Bu ad Azərbaycan ədəbiyyatında, folklorunda, aşıq yaradıcılığında və xalq yaddaşında dərin iz buraxıb.
Xüsusilə diqqət çəkən məqamlardan biri XIX əsrə aid mənbələrdə “Göyçə gölü” adının açıq şəkildə işlədilməsidir. Məsələn, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının materiallarında XIX–XX əsrin əvvəllərinə aid müxtəlif xəritələrdə Gökçə/Göyçə formasının qeydə alındığı göstərilir. XIX əsr ədəbiyyatında da “Göyçə gölü” adına rast gəlinir.
Deməli, məsələni “bu ad var idi, yoxsa yox idi?” səviyyəsinə endirmək düzgün deyil. Göyçə adı tarixi sənədlərdə mövcud olmuş real toponimdir.
Burada başqa bir mühüm məqam da var. Tarix boyu coğrafi obyektlərin müxtəlif xalqlar tərəfindən müxtəlif adlarla çağırılması adi haldır. Eyni şəhərin, çayın, dağın və gölün müxtəlif dillərdə fərqli adlarının olması həmin adlardan birinin digərini avtomatik olaraq “saxta” etməsi demək deyil.
Ona görə də “Sevan adı ermənilər tərəfindən qoyulub” fikrini də sadə və mübahisəsiz tarixi fakt kimi təqdim etmək elmi baxımdan ehtiyat tələb edir. “Sevan” adının özü də qədim mənbələrdə müxtəlif formalarla əlaqələndirilir və onun mənşəyi haqqında müxtəlif elmi nəzəriyyələr mövcuddur.
Lakin eyni dərəcədə yanlış olan başqa bir yanaşma da vardır. Göyçə adının tarixdə mövcudluğunu inkar etmək.
Bir xalqın tarixi coğrafiyasından bir toponimin çıxarılması yalnız bir sözün dəyişdirilməsi deyil. Toponimlər xalqın yaddaşının xəritəsidir. Bir kəndin, dağın, çayın və ya gölün adı bəzən həmin ərazidə yaşamış insanların əsrlərlə formalaşdırdığı yaddaşı özündə daşıyır.
Göyçə adı da Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında belə bir yeri tutur.
Göyçə mahalından didərgin salınmış insanların yaddaşında Göyçə yalnız xəritədəki mavi bir ləkə deyil. O, doğma evlərin, kəndlərin, məscidlərin, qəbiristanlıqların, aşıq havalarının, uşaqlıq xatirələrinin və nəsillərdən-nəsillərə ötürülən vətən təsəvvürünün bir hissəsidir.
Bu səbəbdən Göyçə məsələsinə yanaşarkən siyasi şüarlardan daha çox tarixi sənədlərə, qədim və yeni xəritələrə, arxiv materiallarına, ədəbi nümunələrə və toponimik araşdırmalara söykənmək lazımdır.
Çünki tarixdə ən güclü cavab emosional ifadə deyil, sənəddir.
Biz “Göyçə gölü” deyərkən sadəcə keçmişdə qalmış bir adı xatırlamırıq. Biz tarixi yaddaşımızın bir hissəsini yaşadırıq. Bu adı qorumaq başqasının adını inkar etmək deyil öz tariximizdə mövcud olmuş adı unutdurmamaqdır.
Bu gün xəritələrdə “Sevan” yazıla bilər. Lakin tarix kitablarında, arxivlərdə, köhnə xəritələrdə və xalq yaddaşında Göyçə adı yaşayır.
Və tarix göstərir ki, xəritələr dəyişə bilər, siyasi sərhədlər dəyişə bilər, rəsmi adlar dəyişə bilər, amma bir xalqın yaddaşında yaşatdığı doğma adları bir gündə silmək mümkün deyil.
Göyçə gölü – bizim üçün yalnız coğrafiya deyil.
Göyçə -yaddaşdır.
Göyçə – ədəbiyyatdır.
Göyçə -sazın səsidir.
Göyçə -ata-baba yurdunun adıdır.
Tarixi həqiqət isə yalnız bir tərəfin dediyi ilə deyil, mənbələrin dili ilə danışmalıdır.