Birinci Dünya müharibəsinin əsirlik yaddaşı, 1921-ci ildə TBMM-də səsləndirilən ittiham və bu gün də tam aydınlaşdırılmasına ehtiyac duyulan tarixi hadisə…
Tarix yalnız zəfərlərdən, qəhrəmanlıqlardan və qələbələrdən ibarət deyil. Tarixin yaddaşında elə səhifələr var ki, onları oxumaq ağır, xatırlamaq ağrılı, unutmaq isə daha ağırdır.
Seydibişir hadisəsi Birinci Dünya müharibəsindən günümüzə gəlib çatan belə ağrılı və mübahisəli səhifələrdən biridir.
Bu hadisə təkcə əsir düşmüş türk əsgərlərinin taleyi ilə bağlı deyil. O, həm də müharibə əsirlərinə münasibət, insan ləyaqəti, hərbi əsirlik şəraiti və tarixi yaddaşın qorunması baxımından mühüm suallar doğurur.
1918-ci ildə Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsində məğlubiyyətindən və Mudros mütarekəsindən sonra çoxsaylı Osmanlı hərbçiləri müxtəlif cəbhələrdə əsir düşərək Britaniya nəzarətindəki düşərgələrə göndərilmişdilər. Misirdə yerləşən Seydibişir Kuveysna Osmanlı Üsərayi-Hərbiyə düşərgəsi də bu əsir düşərgələrindən biri idi.
Düşərgədə saxlanılan türk əsirlərinin ağır şəraitdə yaşaması, xəstəliklərlə üzləşməsi və xüsusilə göz xəstəliklərinin geniş yayılması barədə müxtəlif sənədlər, xatirələr və sonrakı araşdırmalar mövcuddur.
Lakin Seydibişir hadisəsini tarixdə bu qədər məşhurlaşdıran əsas iddia bundan daha ağırdır, əsirlərin dezinfeksiya məqsədilə yüksək miqdarda krizol ehtiva edən vannalara salındığı və bunun nəticəsində çox sayda əsirin görmə qabiliyyətini itirdiyi bildirilir.
Burada isə tarixçinin qarşısında mühüm bir məsələ dayanır.
1921-ci ildə məsələ TBMM-nin gündəmində
Seydibişir məsələsinin ən mühüm cəhətlərindən biri onun yalnız sonrakı illərdə ortaya çıxmış şifahi rəvayət və ya sosial media məlumatı olmamasıdır.
Məsələ hələ 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin gündəminə gətirilmişdi.
Edirnə millət vəkilləri Şərəf və Faik bəylər Misirdə saxlanılan türk əsirlərinin vəziyyəti ilə bağlı məsələ qaldırmış, onların yüksək miqdarda krizol olan vannalara salındığını və bunun nəticəsində gözlərinin zədələndiyini, hətta kor olduqlarını bildirmişdilər.
Bu məlumatın TBMM sənədlərində öz əksini tapması Seydibişir məsələsinin tarixi araşdırma baxımından ciddi əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Çünki burada söhbət bir əsr əvvəl parlament səviyyəsində müzakirə edilmiş bir iddiadan gedir.
Deməli, Seydibişir haqqında danışarkən yalnız sosial şəbəkələrdə dolaşan bir əfsanədən bəhs etmək düzgün olmaz.
Ortada parlament müzakirələri, hərbi arxiv materialları, əsir xatirələri və sonrakı araşdırmalar mövcuddur.
Lakin bütün bu mənbələri bir-birindən ayıraraq, onların hər birinin nə dediyini ayrıca qiymətləndirmək lazımdır.
“15 min türk əsgəri kor edildi” rəqəmi haradan gəlir?
Seydibişir haqqında ən çox yayılan ifadələrdən biri “15 min türk əsgəri qəsdən kor edildi” cümləsidir.
Lakin tarixə və sənədə əsaslanan araşdırmada bu rəqəmi mübahisəsiz və qəti təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək doğru olmaz.
Məhz burada araşdırmaçı ilə sensasion məlumat yayan şəxs arasındakı fərq ortaya çıxır.
2009-cu ildə məsələ yenidən TBMM-də gündəmə gətirilmişdi. Millət vəkili Oktay Vural Seydibişirdə 15 min türk əsirinin krizol vannalarına salınaraq kor edilməsi barədə sual vermişdi.
Milli Müdafiə naziri Vecdi Gönülün cavabında isə ATASE arxiv və kitabxanasında aparılan araşdırmalara əsasən, ingilislərin türk əsirlərini qəsdən və kütləvi şəkildə kor etməsi faktının təsdiqlənmədiyi bildirilmişdi.
Bununla yanaşı, həmin rəsmi cavabda ingilislərə əsir düşən türk əsgərləri arasında minlərlə şəxsin göz xəstəliklərindən əziyyət çəkdiyi və görmə qabiliyyətini itirənlərin olduğu, bəzi hallarda bunun yanlış dərman tətbiqi ilə əlaqələndirildiyi qeyd edilmişdi.
Həmçinin İzmirə qayıdan əsirlər arasında 303 kor əsgər barədə məlumatın olduğu bildirilmişdi.
Bu məlumatlar məsələyə daha diqqətli yanaşmağı tələb edir.
“15 min əsgərin qəsdən kor edilməsi” iddiası ilə
“türk əsirlər arasında ciddi göz xəstəliklərinin və görmə itkisinin baş verməsi” faktını eyniləşdirmək olmaz.
Tarixçinin məsuliyyəti də məhz burada başlayır.
Ağrını azaltmadan, lakin faktı da təhrif etmədən danışmaq lazımdır.
Seydibişir hadisəsi nə üçün bu qədər mühümdür?
Birinci Dünya müharibəsi yalnız cəbhələrdə ölənlərin və yaralananların tarixi deyildi.
Bu müharibə eyni zamanda milyonlarla insanın əsir düşdüyü, xəstəlik, aclıq, ağır əmək, təhqir və insan ləyaqətinin sınağa çəkildiyi böyük humanitar faciə idi.
Müharibə meydanında silahını itirən əsgər mütləq müharibədən çıxmış sayılmırdı.
Bəzən əsirlik müharibənin başqa bir formasına çevrilirdi.
Əsgər cəbhədən uzaqda olsa belə, onun həyatı təhlükədən çıxmırdı.
Seydibişir də məhz bu baxımdan tarixi yaddaşımız üçün mühüm simvoldur.
Orada baş verənlərin bütün təfərrüatları bu günə qədər müxtəlif mənbələrdə fərqli şəkildə təqdim edilir.
Bir tərəfdə 1921-ci il TBMM müzakirələri, digər tərəfdə hərbi arxiv sənədləri, əsir xatirələri və sonrakı rəsmi araşdırmalar dayanır.
Bu mənbələrin müqayisəli şəkildə araşdırılması isə hələ də mühüm elmi və tarixi vəzifə olaraq qalır.
Tarixçi üçün ən doğru yol nə unutmaq, nə də şişirtmək
Tarixi hadisələrə münasibətdə iki təhlükəli yanaşma var.
Birincisi, ağrılı hadisələri tamamilə unutmaq və ya görməzdən gəlməkdir.
İkincisi isə sənədlə tam təsdiqlənməmiş məlumatları dəyişməz həqiqət kimi təqdim etməkdir.
Hər iki yanaşma tarixə zərər verir.
Əgər bir hadisə haqqında parlament sənədləri mövcuddursa, onu araşdırmaq lazımdır.
Əgər həmin hadisənin bəzi detalları mübahisəlidirsə, onları da açıq şəkildə göstərmək lazımdır.
Çünki tarixi həqiqət emosional ifadələrin deyil, sənədin, mənbənin, müqayisənin və elmi təhlilin üzərində qurulmalıdır.
Seydibişir hadisəsinə də məhz bu prizmadan yanaşmaq lazımdır.
Bu hadisənin tam şəkildə aydınlaşdırılması üçün bir sıra mühüm sualların cavablandırılmasına ehtiyac var.
Düşərgədə neçə Osmanlı əsiri saxlanılırdı?
Göz xəstəliklərindən əziyyət çəkənlərin real sayı nə qədər idi?
Krizol vannalarının tərkibi və tətbiq üsulu necə olmuşdu?
Bu vannaların məqsədi və tibbi əsaslandırması nə idi?
Görmə itkisi hansı səbəblərdən meydana gəlmişdi?
Görmə qabiliyyətini itirənlərin hamısında eyni səbəb mövcud idimi?
“15 min” rəqəminin ilkin mənbəyi hansıdır?
1921-ci il TBMM müzakirələrində səsləndirilən məlumatlar hansı sənədlərə əsaslanırdı?
Britaniya hərbi və tibbi arxivlərində hadisə ilə bağlı hansı məlumatlar mövcuddur?
Osmanlı və sonrakı Türkiyə arxivlərində Seydibişir əsirlərinin tibbi vəziyyəti barədə daha hansı sənədlər saxlanılır?
Bu sualların cavabı tapılmadan hadisənin bütün təfərrüatları haqqında qəti hökm vermək çətindir.
Bir əsrin o tayından gələn hadisələr bəlkə də Seydibişirin ən böyük faciəsi budur.
Bir əsrdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, biz hələ də həmin insanların yaşadığı ağrının bütün həqiqətlərini tam şəkildə ortaya çıxara bilməmişik.
Amma bir həqiqəti unutmaq olmaz.
Əsir düşən əsgər də əsgərdir.
Onun insan ləyaqəti əsirlikdə də toxunulmazdır.
Onun çəkdiyi əzab isə tarixdən silinməməlidir.
Seydibişir bu gün bizə yalnız keçmişi xatırlatmır.
O, bizə tarixi araşdırmağın, sənədə söykənməyin, mənbələri müqayisə etməyin və müharibə əsirlərinin taleyini yaddaşda yaşatmağın nə qədər vacib olduğunu xatırladır.
Tarix bəzən ən yüksək səsləri deyil, səssiz qalanların izini qoruyur.
Seydibişir də belə bir səssiz hadisədir.
O hadisələr bir əsrdən sonra belə eşidilir.
Və biz həmin hadisəni eşidərkən yalnız kədər hiss etməməliyik.
Araşdırmalıyıq. Sənədlərə müraciət etməliyik. Müqayisə etməliyik. Həqiqəti ortaya çıxarmalıyıq.
Çünki tarixə hörmət etmək yalnız qəhrəmanları xatırlamaq deyil.
Tarixin ağrılı səhifələrini də ədalətlə araşdırmaqdır.
Əgər 15 min nəfərin qəsdən kor edilməsi iddiası tam sənədlərlə təsdiqlənmirsə, bunu təsdiqlənmiş fakt kimi yazmamalıyıq.
Lakin türk əsirlərinin ağır şəraitdə saxlanılması, onların arasında geniş yayılmış göz xəstəlikləri və görmə itkisi hallarının olması, Seydibişir məsələsinin 1921-ci ildə TBMM-də müzakirə edilməsi kimi faktları da unutmaq olmaz.
Çünki həqiqət bəzən mifdən daha ağırdır.
Və bəzən bir millətin yaddaşını qorumağın ən doğru yolu ağrını şişirtmək deyil, ağrının arxasındakı həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə axtarmaqdır.
Seydibişir hadisəsi Birinci Dünya müharibəsinin yalnız hərbi deyil, həm də insani tərəflərini anlamaq üçün mühüm tarixi mövzudur.
Bu hadisə üzərində gələcəkdə Osmanlı, Britaniya və beynəlxalq arxivlər əsasında daha geniş, müqayisəli araşdırmalar aparılmalıdır.
Çünki bəzi hadisələr yalnız keçmişə aid deyil.
Onlar gələcək nəsillərin tarixə necə baxacağını müəyyənləşdirir.
Seydibişiri unutmaq olmaz.
Amma Seydibişiri doğru anlamaq üçün onu sənədlərlə araşdırmaq lazımdır.
Müəllif:
Sona Abbasəliqızı İsmayova
Prezident mükafatçısı
Araşdırmaçı-tədqiqatçı
Tarixi roman yazarı