Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ilk kez 1946 yılında yayımlanan Beş Şehir adlı eseri, Türk edebiyatında deneme türünün zirve noktalarından biridir. Eser; Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul şehirlerini sadece coğrafi birer birim olarak değil, her biri kendine has bir ruhu ve zamanı olan “yaşayan organizmalar” olarak ele alır. Tanpınar, bu şehirler üzerinden Türk milletinin tarihsel devamlılığını, estetik zevkini ve “kaybolan” ile “yeni kurulan” arasındaki o hüzünlü bağı sorgular.
1. Şehirlerin Ruhu ve Karakteristik Özellikleri
Tanpınar her şehri, tarihteki belirli bir dönemin ve duygunun temsilcisi olarak görür:
- Ankara: Kurtuluş Savaşı’nın ve Cumhuriyetin çelikleşmiş iradesidir. Ancak yazar, modern Ankara’nın arkasındaki o kerpiç binalı, asıl Selçuklu ve Osmanlı Ankara’sını da hatırlar.
- Erzurum: Türk tarihinin o sarsılmaz “bekçi” ruhudur. Soğuğun, dadaş vakarının ve zorluklar karşısında dimdik duran iradenin şehri olarak betimlenir.
- Konya: Selçuklu medeniyetinin o ağırbaşlı, mistik ve içe dönük rüyasıdır. Tanpınar burada Mevlana’nın gölgesinde bir sükûnet arar.
- Bursa: “Zamanın durduğu yer”dir. Osmanlı’nın kuruluş estetiğini, o rüya gibi geçen ilk asırları camilerin, çeşmelerin ve türbelerin sessizliğinde okur.
- İstanbul: Bir sentezin, imparatorluk ihtişamının ve derin bir melankolinin şehridir. Tanpınar için İstanbul, her sokağı ayrı bir mısra olan devasa bir şiirdir.
2. “Zaman” ve “Devamlılık” Felsefesi
Beş Şehir’in temelinde Tanpınar’ın o meşhur “geçmişi bugünün içinde yaşatma” arzusu yatar. Yazar, modernleşirken tarihimizle olan bağlarımızı koparmamamız gerektiğini savunur. Şehirlerin mimari dokusu, musikisi ve insan manzaraları üzerinden, bizden önceki nesillerin bıraktığı mirası “terkip” etmenin yollarını arar. Ona göre şehir, sadece binalar toplamı değil, üzerinde yaşayan nesillerin ortak hafızasıdır.
3. Estetik Duyarlılık ve Üslup
Tanpınar’ın dili, bir kuyumcu titizliğiyle işlenmiş, musiki ve resim sanatının imkânlarıyla donatılmıştır. Bir cami avlusundaki ışık oyunlarını, bir mezar taşındaki sülüs yazıyı veya bir çeşmeden akan suyun sesini anlatırken, okuru o anın içine hapseder. Eser, bu yönüyle bir tarih kitabından ziyade, bir “duyuş ve seziş” kitabıdır.
4. Modernleşme ve Kaybedilen Değerler
Tanpınar, şehirlerin hızlı değişiminden ve betonlaşarak karakterini yitirmesinden duyduğu endişeyi de dile getirir. Eski mahallelerin, ahşap konakların ve o “eski zaman” huzurunun gidişine yakılan entelektüel bir ağıt gibidir Beş Şehir. Ancak bu ağıt, aynı zamanda yeni Türkiye’ye tutulmuş bir kültür feneridir.